Cehennemde yer kalmadığında, ölüler yeryüzünde yürüyecek!. Dawn of the Dead (1978)

Fantastik Ekonomi…

Özel Dosya

BurakBayülgen

26 Temmuz 2014

0 Adet Yorum

0

fantastik-eko3

KORKUNÇ ATMOSFERLERİN ÖZÜNDE YATAN BİREY’İN GELİŞİM SÜRECİ ÜZERİNE…

1. BÖLÜM:
ÇOCUKLAR ORMANA BIRAKILMAK ÜZERE…

Modern çocuk edebiyatındaki sosyal sorumluluklar, yetişkin olmak ve ekonomik kalıplarla sınıf atlamak, iyi ile kötü arasındaki ilişki gibi geçişken özellikler taşırlar. İlk özellik ebeveyndir. Öyle ki ebeveynler çocuklarına ciddi bir travma yaşatarak, onları ekonomik sınıftan öte yokluğun ortasında bir başlarına bırakırlar. Hansel ile Gretel’in pasta eve ulaşana kadar ki ormandaki yalnızlıkları, ekmek kırıntıları ve çakıl taşları serpiştirmeleri, Kırmızı Başlıklı Kız’ın büyük anne rolündeki kurt ile karşılaşmasına kadar olan sürecine eşdeğerdir. “Git ve kendi yolunu bul”dan öte “git ve kendi hayatını kendin kazan” diyen bir ebeveyn basıncında travmaya varmak (kurt da, pasta evdeki cadı da travmadır) için ormanın ürpertici patikalarından geçmek zorunludur. Yine de travmanın kendisinin ve en etkin rolünün, ormanda kaybolmaktan ve yine ormanın derinliklerinde aç kalmaktan daha yararlı (ironik görünmektedir) sonuçlar vereceğini bu yazıda inceleyeceğiz. Öyle ki fantastik boşluk olarak adlandıracağımız çocuk birey ile kendi yolunu bulmak için ekonomi metaforlarıyla tanışan çocuk birey ve hatta travmayla artık olgunlaşmış yetişkin arasındaki farklar en etkin bir şekilde bu tabirle dile gelebilecektir.

Ebeveynin kendi ekonomik statüsünden ziyade çocuklarının ekonomik statüsüyle ilgilenen yapısı fantastik boşluğa yol almada tetikleyici etkendir. Günümüzde salt iyi ile salt kötü arasındaki belirsizlik, aile yapısında ekonomik koşullar altında ele alındığında belirsizlik değil (olup olmaması da önemli değil), sadece bir başlangıç noktasını oluşturmaktadır. Çünkü fakir ile zengin arasındaki fark henüz çocuğun ideolojisine yansımamıştır. Bu yansıma gerçekleşmediğinden kendini ormanda ailesinin gelir düzeyinin onu yetiştirmeye müsait olup olmadığını sorgularken bul-a-mayacaktır. Fantastik boşluğun içindedir artık. Bu boşluğu irdelemek için ikinci özelliğe geçmek gerekmektedir.

2. BÖLÜM
ÇOCUKLAR ORMANDA…

fantastik-eko1

İkinci özellik ekonomidir. Ekonominin bu boşluğu nasıl doldurduğu ve hangi fantastik buluş ile yer değiştirdiği, hikayelerin korkutucu olma mekanizmasını çalıştırır. Çoğu da toplumsal trajedilerin yansıması olarak vuku bulurlar ve dışarıdaki dünya, ekonomi ve materyalizmdir.

Trajedinin kendi somutluğunu yansıttığı fantastik ortam için bir doğum süreci gerek o halde. Bu doğum süreci de çocuk karakterde biriken ve korkuya dayanma gücüne tanıklık edecek bir farkındalık; yani ekonomi çocuğa yansıdığında, onunla baş edebilecek denli güçlü bir silah olan fantastik inanışların yüceltilmesidir… Çocuk birey bir cadının, bir canavarın ne olduğunu en iyi ailesinin yanından ayrılmak zorunda kaldığı zaman anlayacaktır. Ailesinin yanındayken duyduğu cadı, canavar, hortlak ve hayalet hikayeleri, ekonomik güvencenin altında (bir lokma da olsa çocuğa verilmiştir bu güne kadar) yüceltilmesi zor olan kurgulardır. Yahut inandırıcılığı yoktur çocuk birey için.

fantastik-eko2

Bu durumda çocuk karakterin ekonomi ile ilk etken olarak tanışması mecburi değildir; yine de ekonominin ona ebeveyn vasıtasıyla yansıtılması mecbur olduğu gibi, aynı zamanda fantastik olanın iktidarı için ekonomi ile çocuk arasında bir boşluk oluşmalıdır. Boşluk dememizin sebebi, çocuğun ekonomi metaforlarını yansıtmakla görevli olan fantastik karakterleri ilk halleriyle (ekonomi metaforları olduğunu bilmeksizin) tanımasından ötürüdür. Yani çocuk birey için cadı çirkin olur, çocukları yer yahut Kırmızı Başlıklı Kız’daki kurt zararlı ve yırtıcı bir hayvandır. Ondan uzak durulmalıdır. Öldürücüdür. Bu fantastik karakterler tabii ki bir müddet sonra duyduğu masallardan farklı olduklarını göstereceklerdir. Artık ilk halleri değil, yavaş yavaş çocuğun da farkına varmaya başlayacağı ekonomi metaforları kendini belirginleştirecektir. İşte fantastik kurgu, bu ekonomi boşluğunun içinde kendine yer bulacaktır.

Bu kurgunun sonunda fantastik düzen içinde elde edilen hakimiyet ve iktidar, ekonomiyle olan bir anlaşma niteliği taşıyacaktır. Ancak bu anlaşmaya varan savaşım, şizofrenik bir soyutlama ve tam tersi olan maddi dünya ile değil, fantastik karakterlerin ve elementlerin ekonomi metaforlarını cidden bünyelerinde barındırmasıyla sonlanacaktır. Bana göre çocuk karakterin ilk etken olarak ekonomik farkındasızlığı ne kadar genişse, fantezi düzeyindeki farkındalığı da o kadar geniş olacaktır. Hikayelere fantezi düzeyinde baktığımızda, çocuk artık cadı ve hayalet gibi fantastik öğelere inanmayı kabullenmekle kalmaz, onları deneyimler, zararlarının ne olacağını bilir ve en önemlisi onları yenebilmenin yollarını kendi başına keşfeder.

fantastik-eko4

Olumlu ya da olumsuz pek çok faktörden ötürü çocuklar tüketim toplumlarında (maddi hayatta) gruplaşmaktadırlar. Alt-kültür dediğimiz bir gruplaşmadır bu. Bunun ne derece bir sorun olup olmadığı konumuz dışındadır. (Biz fantastik evreni inceliyoruz.) Fantastik evrende ise çocuklar kendilerini daha çok bir birey olarak kanıtlamak zorunda olduklarından, ekonominin fantastik evrendeki metaforları çocuk karakter üzerinde çok daha hakim olacaktır. Çocuk karakterin bir kardeşi olabilir, çok yakın bir arkadaşı yanında bulunabilir ve hatta bir sürü çocuk Harry Potter ve Narnia Günlükleri serilerinde olduğu gibi birlikte hareket edebilirler. Yine de her bir çocuk ilk önce kendi yetilerinin farkına varmak ve bu yetiler bir diğer birey de olmadığı için grubundan ziyade önce kendini geliştirmek zorundadır. Sonra bu şekilde sadece kendini değil, grubunu da ve hatta tüm dünyayı kurtarması bile mümkündür. Bu fantastik bir adalettir esasen.

3. BÖLÜM:
ORMANDAN ÇIKIŞ…

fantastik-eko5

Fantastik karakterler de bir yerden sonra “artık bunu sen başarmalısın, yalnızsın” diyerek çocuk karakterleri yazgılarıyla baş başa bırakırlar. Ancak bunu sorumluluk almayan ebeveynlere nispeten yaparlar. Genel geçer kanıyla optimist olan çocuk edebiyatı da bu yazgıyı başarıyla sonuçlandırır.

Çocuk karaktere gelecek için yatırım yapan ebeveynlik sistemi ekonomi ile ne kadar yoğrulursa, fantastik olan muhalefetin de o kadar güçlendiğini vurgulamak istiyorum. Çocuğu basma kalıp burjuvalaştırma hikayesi modern çocuk edebiyatında tercih edilmemiştir zaten. Korku metinlerinde de var olduğu gibi karakteri çevreleyen ortam, bu boşluğu mümkün olduğunca uzatmasıyla bu metinleri birer seri haline getirmektedir. Sadece farkındalık değil, bu sistem üzerinde iktidarını kurma bilinci de çocuk karakter üzerinde etkin bir rol oynamalıdır çünkü farkındalık sadece hayatı idare ettirmek içindir, ama iktidar, bu sistem üzerine söz söyleme hakkını doğurur. Bu nedenle fantastik olan, coğrafyadan coğrafyaya farklılık gösterir ve özellikle iyi ile kötü olmaları görecelidir.

fantastik-eko6

Yukarıdan yola çıkarak ailenin çocuğu toplumsal sınıf kalıplarına göre yetiştirme çabalarının modern çocuk edebiyatında tercih edilmediğini vurguladığımızda geçişken bir yapının da temelini zorlamış oluruz. O halde iyi ile kötü arasında da ekonomi temelli bir geçişkenlik olmalıdır. Bayan Frisby ve Gizemli Kurtarma Ekibi bu geçişkenlikte çok başarılı bir rol oynar. Bir karaktere salt iyi ve kötü demek ekonomi metaforları altında da mümkün değildir. Bir menfaat altında; çıkarcı yaftasını yapıştırmadan, rolünü üstelenen ve haklı olarak emeğinin karşılığını almak isteyen karakteri amacına ulaştırmak lazım. Bu süreçte karakterin sadece iyi ya da kötü yanlarına değil, tamamen kendisine yoğunlaşırız. Bu da bizi ütopik bir karakterden uzaklaştırır ve realist bir karakterle bütünleştirir. İşte fantastik ekonomi altında incelediğimiz boşluk bir kez daha karşımıza çıkar: Karakterlerin amacına giden uzun ve zorlu yolunda onun bir karakter olduğunu belli edecek ve ekonomi metaforlarıyla bezenecek bir boşluk. Ancak çocuk karakterin veya diğer baş karakterlerin (fabllardaki hayvanlar veya mitolojik figürler) bir gelişim, dolayısıyla bir değişim yaşaması gerektiğini unutmamalıyız. Yani bu boşlukta ekonomi onu elbette ki önceki konumundan farklı bir yere getirecektir:

Bilinçlenmiş ve söz sahibi bir birey haline.

Bu bilinçlenmeye varan yolda tıpkı Bayan Frisby ve Gizemli Kurtarma Ekibi’ndeki gibi kimin iyi veya kimin kötü olduğuna ancak bu bilinçlenme gerçekleştikten sonra karar verilebilinir.

Reynold, Kimberley: Changing Families In Children’s Fiction, The Cambrige Companion To Children’s Literature, Ed. M. O. Grenby, Andrea Immel, Cambridge University Press, 2009.

Yazan: Burak Bayülgen (İlk olarak Parhessia e-Dergi’de yayınlanmıştır.)

Önceki Sonraki

27

Paylaşım

Yazar: Burak Bayülgen

Tüm Yazıları
9 Haziran 1983’te doğan Burak Bayülgen 7 yaşında korku filmleri ile tanıştı. İlkokulda hayallerinde korku sinemasını meslek edinip Freddyler ve Jasonlar ile iç içe bir hayat düşleyerek bir kaçış yaşayan Burak aynı zamanda ironik bir şekilde Walt Disney klasiklerine de ilgi duydu. Lisansını ve yüksek lisansını Sinema-TV üzerine tamamladıktan sonra en çok yapmak istediği işe yani yazı yazmaya koyuldu. 1 sene konservatuvarda yarı zamanlı opera/şan bölümüyle de haşır neşir olmuş olması Burak’a film müzikleri yapma şansını da doğurdu. Pek çok öğrenci/festival filminin müziklerini yapan Burak en hüzünlü filme bile korku temalı müzikler yaparak tepkiler alsa da mutlu ve huzurludur. Çocuklar için de masal kitapları yazmasına rağmen korku sanatları üzerine incelemeler yazmayı bırakmamak için and içmiştir.

YORUM YAZ

Yorum yapabilmek için giriş yapmalısınız.